Chiến khu Đ‎ > ‎

80. Sông Đồng Nai là con sông chính gắn liền với lịch sử Chiến khu Đ. Có phải đây cũng là dòng sông của thơ ca và truyền thuyết: “Sinh ở đâu mà ai cũng anh hùng/Tất cả trả lời sinh bên một dòng sông”

Dòng sông Đồng Nai với thiên nhiên, lịch sử tuyệt vời, là niềm tự hào của những người dân Đồng Nai và căn cứ Chiến khu Đ.

Vì sao lại có tên Đồng Nai? Đồng Nai thoát thai từ hai tiếng Nông Nại, tức Chu Nại-nghĩa là đất Nai, là cánh đồng có nhiều nai vàng, đó là loài vật mảnh mai cao ráo luôn ngẩng cao đầu lao về phía trước, với cặp sừng tua tủa như gươm giáo và đôi mắt dịu hiền êm ái như nhung, đôi khi rực rỡ như đuốc, như sao. Có lẽ vẻ đẹp của nai vàng bên sông khiến cho những tên khác của dòng sông này tuy gợi cảm như Lộc Giả, Phước Long, Hoà Quí, Sa Hà… nhưng qua sàng lọc tháng năm, duy nhất hai tiếng Đồng Nai còn lại.

Bao giờ cạn nước Đồng Nai
Nát chùa Thiên Mụ mới sai lời nguyền

Phái đẹp lấy sông để khích lệ “hướng đạo” giới mày râu:

Làm trai cho đáng nên trai
Phú Xuân cũng trải, Đồng Nai cũng từng

Bạn bè nhờ sông để dẫn dụ, mời mọc, rủ rê:

Nhà Bè nước chảy chia hai
Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về

Dân gian truyền tụng về những đặc sản nổi tiếng phương Nam:

Gạo Cần Đước, nước Đồng Nai

Ca ngợi một vùng quê lý tưởng, có câu:

Đồng Nai nước ngọt, gió hiền
Biên Hùng muôn thuở đây miền yên vui

Kẻ thù kháo với nhau nỗi kinh hoàng truyền kiếp về một dòng sông:

Đồng Nai đi dễ khó về
Lính đi bỏ mạng, quan về mất lon

Mô tả về biến cố do quân xâm lược gây ra, nhà thơ yếu nước Nguyễn Đình Chiểu viết:

Bến Nghé, của tiền tan bọt nước
Đồng Nai tranh ngói nhuốm màu mây
v.v…

Viết về truyền thuyết, sông Đồng Nai có một câu chuyện tình thật lãng mạn, bi thương:

Ngày xửa ngày xửa, vào giữa thế kỷ VI, nước Chiêm Thành ở cuối sông Đồng Nai còn vương quốc Phù Nam đóng đô trên thác Trị An. Là một dũng sĩ Chiêm Thành với khao khát đi tìm miền đất lạ để thoả chí giang hồ, Satrida ngược sông Đồng Nai rồi gác mái chèo lãng du ngắm cảnh vật u nhàn, non xanh nước biếc, chim hót, hoa cười trên dòng suối hùng vĩ. Đang say sưa ngắm cảnh vật chàng bị nghi vấn, bắt giải vào cung vua. Sau khi xét thấy chàng trai không có ý đồ do thám, xâm lược, lại trí dũng hơn người, giỏi nghề cung kiếm và được công chúa Liễu Du quyến luyến, nhà vua Phù Nam giao cho chàng việc bảo giá hoàng gia, Mặc dù được yêu chiều rất mực và bản thân chàng cũng quyến luyến Liễu Du, nhưng trong sâu kín tâm hồn, Satrida không nguôi nỗi nhớ Chiêm Thành, một lòng khao khát trở về quê hương. Biết được điều đó, vua Phù Nam lăn đá lấp sông, tạo thành thác Trị An ngày nay để cản đường về của chàng dũng sĩ Chiêm Thành. Đường trở về bị lấp nhưng nỗi nhó nhà nung nấu trong Satrida. Và khi phát hiện ra lối về sau linh kiều Tsien-nơi thờ thần mà tập tục thượng nguôn cấm không ai được bước qua vì điều đó dẫn đến vong quốc-Satrida nhân lúc vắng vẻ liều mạng chạy qua. Chàng liền bị bắt về, trói đứng giữa thác Trị An. Rồi một loạt mũi tên bắn ra khiến chàng rớt xuống vực sâu, bị nước cuốn trôi… Công chúa Liễu Du ngày đêm khóc thương người yêu vô tội, đêm lẻn xuống bậc pháp trường giữa sông tìm xác Satrida, cũng chính cha nàng ra lệnh xử bắn nàng tại đây để vừa lòng quốc dân “vì con gái cưng của nhà vua, niềm kiêu hãnh của thượng nguồn khóc than kẻ phản nghịch”. Thế là từ đó Trị An vang lên tiếng khóc oan ức của nàng công chúa Liễu Du. Cũng theo truyền thuyết, trên bậc tam cấp của thác Trị An có một hòn đá mang dáng người đàn bà, đó là nàng công chúa Liễu Du hóa đá vọng phu. Và bậc thang cuối cùng của sông Đồng Nai có tên là Trị An như một triết lý sâu sắc: muốn an ninh phải nội trị. Có người cho rằng hai tiếng Trị An được đọc trại từ linh kiều “Tsien” mà thành.

Sông Đồng Nai cảnh quan xinh đẹp tới tận thượng nguồn. Ít ai ngờ dòng sông gắn liền với lịch sử Chiến khu Đ lại có một cái tên sinh ra từ truyền thuyết và trở thành một tượng đài của lòng quyết tâm, lao động và sáng tạo làm nên Nhà máy thuỷ điện Trị An, một công trình thuỷ điện lớn nhất ở phía nam Tổ quốc.
Comments