1761 - 1775

1761

Đặng Đại Độ làm Ký lục Quảng Nam được điều vào làm Ký lục Trấn Biên. Đại Độ người huyện Phong Đăng thuộc tỉnh Quảng Bình, thi đậu Hương tiến được bổ làm Văn chức; năm 1748 được thăng làm Ký lục Bình Khang; 1761 làm Ký lục Quảng Nam, rồi Ký lục Trấn Biên. Thời ấy có hai viên Cai đội hầu cận ra Trấn Biên bắt ca nhi cho chúa Nguyễn, cậy thế khinh người, làm nhiều đều bậy bạ. Đại Độ sai căng ra đánh chết, rồi treo ở cửa chợ, tự mình mặc áo ngắn, đeo gông nhỏ về kinh chịu tội. Chúa tha tội, thăng làm Tuần phủ Gia Định và chuẩn cho đi tuần khắp 5 phủ (tức 5 phủ ngoài phủ Gia Định: Quảng Ngãi, Qui Nhơn, Phú Yên, Bình Khang, Bình Thuận), được quyền thăng giáng quan lại.

1741

Mùa đông năm Tân Mão, Nặc Thâm từ nước Tiêm về mưu hại Nặc Yêm. Yêm sai người chạy báo với Trấn Biên, Phiên Trấn xin quân cứu viện. Trần Thượng Xuyên và Phó tướng Nguyễn Cửu Vân đem chuyện tâu lên, chúa ban thư cho bọn Vân và Xuyên ra lệnh tùy nghi phủ dụ để yên biên giới. Bọn Vân theo đó tuyên bố biểu thị ý tốt của triều đình, người Chân Lạp đều mến phục, tình hình biên cảnh nhờ đó mà yên bình.

1748

Đặt đường trạm ở Gia Định.

1765

Tháng Giêng Ất Dậu, chúa Nguyễn Phúc Khoát mất, con là Nguyễn Phúc Thuần 12 tuổi lên thay. Trương Phước Loan làm Quốc phó ở Đàng Trong, chuyên quyền, bạo ngược, thâu tóm công việc triều chính trong tay.

1769

Tháng Giêng năm Kỷ Sửu, chúa Nguyễn mới lên ngôi, lệnh cho địa phương làm bảng tính các thứ thuế khóa, lập thành sổ tâu lên. Hàng năm số thuế thu ở Thuận Hóa là 3.533.356 thăng thóc, 63.655 thăng gạo và 153.600 quan tiền. Từ Quảng Nam đến Gia Định là 6.048.626  thăng thóc, 782.000 thăng gạo và 241.900 quan tiền. Ngoài ra, các thứ thuế nguồn, tấn, đầm, ao, tuần ty, chợ, đò mỗi năm thu tiền vào hơn 76.400 quan, vàng 148 lạng, bạc 1450 lạng. Từ Quảng Nam trở về Nam chiếm 6 phần, Thuận hóa chiếm 4 phần. Các loại như lụa, nhiễu, vải trắng, ngà voi, sừng tê, sáp ong, dầu nước, dầu thơm, đường cát, mật mía, mật ong, song, mây nước, đuốc trám, đèn sáp thì không kể trong số này.

1770

Dật sĩ ở Thuận Hóa là Ngô Thế Lân nhân việc giá thóc ở Gia Định tăng vọt, dân chúng đói kém dâng sớ bàn về việc tiền tệ, đại thể phê bình việc dùng tiền kẽm và đề xuất việc lập mỗi phủ một kho thường bình: “hễ thóc rẽ thì theo giá mua vào, thóc đắt thì theo giá bán ra. Như thế thì giá thóc không đến nỗi rẻ quá để hại cho nhà nông mà cũng không đến nỗi đắt quá để lợi cho bọn phú thương, rồi sau dần dần sẽ sửa đổi cái tệ tiền kẽm. Thế là vật giá sẽ được bình ổn”. Sớ dâng lên nhưng không được trả lời. Sau Ngô Thế Lân theo Tây Sơn.

1771

Nguyễn Nhạc cùng hai anh em là Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ tập họp dân chúng khởi nghĩa, lập đồn trại ở ấp Tây Sơn Thượng (Kontum) và Tây Sơn Hạ (Bình Định). Nghĩa quân nêu danh nghĩa đánh đổ quyền thần Trương Phước Loan, lập Hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương. Nhân dân hưởng ứng ngày càng đông.

1773

Tháng 8 âl, quân Tây Sơn đánh hạ thành Qui Nhơn và tiến công liên tiếp các phủ Quảng Ngải, Diên Khánh, Bình Khang, Bình Thuận.

1774

Tháng 3 âm lịch, Trấn thủ Long Hồ là Tống Phước Hiệp, Cai bạ Nguyễn Khoa Thuyên chỉ huy quân Nguyễn đánh lui quân Tây Sơn chiếm lại Bình Thuận, Diên Khánh, Bình Khang. Phạm vi hoạt động của Tây Sơn bấy giờ rộng gần một nửa Đàng Trong ngăn cắt khu vực cai trị của họ Nguyễn ra hai đầu.

Tháng Chạp, quân Trịnh chiếm Phú Xuân. Chúa Nguyễn Phước Thuần mang gia quyến chạy vào Quảng Nam.

1775

Tháng Giêng âm lịch, Phúc Thuần phong Phúc Dương làm Đông cung, ở lại cùng một số tướng hoạt động ở Cu Đê (Quảng Nam), còn mình chạy vào Gia Định. Phúc Dương sau bị Lý Tài bắt đưa về cho Nguyễn Nhạc ở Hội An.

Tháng 7 âm lịch, Nguyễn Huệ đánh úp Phú Yên. Quân Nguyễn Ánh thua to. Lý Tài được Tây Sơn trao quyền trấn thủ Phú Yên, nhưng Lý Tài phản bội Tây Sơn đem thành Phú Yên hàng Nguyễn.

Comments