1. Về địa danh Đồng Nai

I. Về địa danh Đồng Nai:

Cách đây chừng ba, bốn thế kỉ, vùng đất phương Nam màu mỡ mênh mông song còn hoang hóa đã mời gọi bao thế hệ cha ông ta thuở trước:

             Làm trai cho đáng nên trai,

             Phú Xuân cũng trải, Đồng Nai đã từng

và:

             Nhà Bè nước chảy chia hai

             Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về.

Địa danh Đồng Nai in sâu trong tâm trí bao lớp người Việt Nam gây ấn tượng vừa lạ vừa quen, vừa xa vời mà lại vừa gần gũi thân thiết. Chúng ta hãy cùng tìm hiểu xuất xứ của danh xưng này.

Các công trình khảo cổ cho biết vùng lưu vực sông Đồng Nai có con người sinh sống từ thời tiền sử, cách nay ít nhất khoảng 5.000 năm. Lê Trung Khá (1978) đoán định nơi đây đã có người cư trú từ sơ kì đá cũ cách nay khoảng 700.000 năm đến 300.000 năm. Chưa tìm thấy tư liệu thành văn nào ghi vùng đất này thuở đó gọi là gì.

Người Chơro - một trong các tộc người thiểu số bản địa - từ xa xưa đã gọi vùng Biên Hòa là Bù Blih (cũng như gọi vùng Sài Gòn là Gor). Địa danh này chưa rõ ra đời vào thời điểm nào.

Vậy địa danh Đồng Nai có từ đâu?

I.1. Theo Trịnh Hoài Đức:

Sách Gia Định Thành thông chí của ông viết khoảng năm 1820 có đoạn: "Bà Rịa ở đầu trấn Biên Hòa, là đất có danh tiếng, cho nên các phủ phía Bắc có câu ngạn rằng: cơm Nai Rịa, cá Rí Rang, ấy là lấy xứ Đồng Nai và Bà Rịa đứng đầu mà bao gồm cả Bến Nghé, Sài Gòn, Mĩ Tho, Long Hồ vậy".

Ông dẫn sách Tân Đường thư: "Nước Bà Lợi ở ngay phía Đông Nam Chiêm Thành, từ Giao Châu vượt biển, trải qua các nước Xích Thổ, Đan Đan thì tới. Phong tục của họ là xỏ tai đeo khoen, dùng một tấm vải thô quấn ngang lưng. Phía nam (Bà Lợi) là nước Thù Nại. Sau niên hiệu Vĩnh Huy đời Đường (650 - 655) thì bị Chân Lạp thôn tính"... "Tra theo sách Chánh Văn thì chữ lợi âm lục địa thiết (đọc lịa, ta đọc rịa) nên nghi Bà Rịa nay tức nước Bà Lợi xưa kia chăng? Còn Thù Nại với Đồng Nai hay Nông Nại thanh âm không sai nhau lắm, hoặc giả là đất Sài Gòn ngày nay vậy".

I.2. Theo sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán nhà Nguyễn:

Mục thị điếm (chợ quán) viết: "Chợ Lộc Dã: ở phía Nam hạ lưu Phước Long (sông Đồng Nai) huyện Phước Chánh, nguyên xưa là cánh đồng hươu nai ở, nên đặt tên ấy, hoặc gọi Lộc động, tục danh chợ Đồng Nai cũng là chỗ này. Xét sáu tỉnh Gia Định mà thông xưng là Đồng Nai, vì khi đầu khai thác từ chỗ Đồng Nai trước hết, nên cứ chỗ gốc cũng gồm đủ mấy chỗ ngọn."

I.3. Theo Nguyễn Siêu trong sách Phương đình địa dư chí:

Ông bác bỏ một phần giả thiết của Trịnh Hoài Đức, nêu lí giải mới: "Cứ Tùy sử thì nước Bà Lợi là nước Tiêm La ngày nay. Sách Gia Định thông chí của Trịnh Hoài Đức cho Bà Rịa là nước Bà Lợi ngày xưa chưa chắc đã phải, có lẽ là Can Đà Lợi, Xích Thổ tức là Biên Hòa ngày nay".

I.4. Nhiều nhà lịch sử cho rằng:

 Thời sơ sử - từ đầu công nguyên tới thế kỉ VII - vùng đất Đồng Nai hiện nay nằm trong vòng ảnh hưởng của vương quốc Phù Nam vì tại đây có nhiều dấu tích của nền văn minh Óc Eo, sau đó, đất này lại phụ thuộc lỏng lẻo vào vương quốc Chân Lạp, là một phần của đất Thủy Chân Lạp. Kế đó, đất Đồng Nai là vùng trái độn bị Chămpa và Chân Lạp tranh chấp thời gian dài. Lúc đó nơi đây vẫn chưa đặt tên (nói chính xác hơn: người ta chưa tìm ra tên có thể có từ lâu).

I.5. H. Fontaine (1972) dẫn thư giám mục Labbé gửi phái bộ thừa sai nước ngoài (viết tháng 10 - 1710): Khoảng năm 1670 đã có dân Cochinchine ([1][1]) đến sinh cơ lập nghiệp ở một phần đất nào đó mà người ta gọi là Doũnay giáp ranh với các vương quốc Khmer và Chămpa.

Như vậy, địa danh Đồng Nai hẳn có từ lâu, trước khi Nguyễn Hữu Cảnh vào đây kinh lí năm 1698.

Cho đến nay, việc truy tìm nguồn gốc địa danh Đồng Nai chưa kết thúc, tuy có thể qui vào ba xuất xứ: tên một nước cổ đại, tên con sông theo lối gọi của người Mạ, từ quan sát thực tế đương thời.



([1][1]) Dân Đàng Trong: Từ khi Pháp chiếm, Cochinchine mới gọi là Nam kì

Comments