2. Thời các chúa Nguyễn (trước 1698 - 1802)

II. Thời các chúa Nguyễn (trước 1698 - 1802):

Cái tên Đồng Nai thuở hơn ba trăm năm trước cha ông ta đi mở cõi, gợi lên trong tâm trí bao thế hệ hình ảnh miền đất phương Nam trù phú nhưng hoang vu rậm rạp.

Sách Phủ biên tạp lục (năm 1776) của Lê Quí Đôn là cuốn sách xưa nhất phác họa đôi nét: Đất Đồng Nai, từ các cửa biển Cần Giờ, Soi Lạp, cửa Đại, cửa Tiểu toàn là rừng rậm hàng mấy ngàn dặm.... Đất ấy nhiều ngòi lạch, đường nước như mắc cửi, không tiện đi bộ. Người buôn có chở thuyền lớn thì tất đèo thêm xuồng nhỏ để thông đi các kênh. Từ cửa biển đến đầu nguồn đi sáu, bảy ngày, hết thảy là đồng ruộng, nhìn bát ngát, rộng phẳng như thế đấy, rất hợp trồng lúa nếp, lúa tẻ, gạo đều trắng dẻo.

Rõ ràng Lê Quí Đôn đồng nhất đất Đồng Nai với cả đồng bằng Nam bộ.

Năm 1698, chúa Nguyễn Phúc Chu sai chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lí đất phương Nam. Ông đặt miền đất mới - nay là Nam bộ - thành phủ Gia Định có hai huyện:

- Huyện Tân Bình đặt dinh Phiên Trấn (đất phía Tây sông Sài Gòn mà nguồn là sông Thủy Vọt, - Nguyễn Tạo dịch là sông Băng Bột - gồm Tây Ninh, thành phố Hồ Chí Minh, Tiền Giang.... hiện nay)

- Huyện Phước Long đặt dinh Trấn Biên (đất phía Đông sông Sài Gòn, gồm các tỉnh Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước, Bà Rịa - Vũng Tàu, một phần Bình Thuận bây giờ). Diện tích huyện Phước Long như vậy rất lớn. (Dinh: trại quan quân; Trấn: giữ gìn; Biên: chỗ giáp bờ cõi. Dinh Trấn Biên: Trại quân giữ gìn bờ cõi. Dinh còn có nghĩa khác: một đạo quân có 10 cơ, vệ)

Giữa thế kỉ XVIII đất Nam bộ chia làm ba dinh: Trấn Biên, Phiên Trấn, Long Hồ; vùng Hà Tiên xa xôi đặt làm trấn Hà Tiên do một đô đốc cai quản.

Năm 1776, sau khi đánh bại chúa Nguyễn, chiếm được Nam bộ, Đông Định Vương Nguyễn Lữ đổi dinh Trấn Biên thành Biên Trấn.

Năm 1788, Nguyễn Ánh chia đất Gia Định làm năm dinh: Trấn Biên, Phiên Trấn, Vĩnh Trấn (dinh Long Hồ đổi tên), Trấn Định (do cắt một phần dinh Long Hồ từ mạn Cần Thơ xuống Sóc Trăng) và trấn Hà Tiên cũ.

Thời các chúa Nguyễn, sự thay đổi hành chính diễn ra ở tầm vĩ mô theo cấp dinh và trấn. Chưa tìm ra tài liệu nào đề cập tới cấp tổng, xã, thôn.

Comments