2.1. Thiết lập bộ máy chính quyền trên đất Đồng Nai và Sài Gòn

II.1. Thiết lập bộ máy chính quyền trên đất Đồng Nai và Sài Gòn:

Vào năm 1698, chúa Nguyễn tổ chức xứ Đồng Nai - Gia Định: “Mùa Xuân năm Mậu Dần (1698), đời vua Hiển tông Hiếu minh hoàng đế, sai Thống suất Chưởng cơ Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Kính (Cảnh) vào kinh lược vùng đất Đồng Nai (nay là Nam bộ), đặt vùng đất mới thành phủ Gia Định gồm hai huyện: huyện Phước Long dựng dinh Trấn Biên, huyện Tân Bình dựng dinh Phiên Trấn. Mỗi dinh đặt chức Lưu thủ, Cai bạ và Ký lục để quản trị; nha thuộc có hai ty Xá, Lại để làm việc; quân binh thì có cơ, đội, thuyền, thủy bộ tinh binh và thuộc binh để hộ vệ. Đất đai mở rộng 1.000 dặm, dân số hơn 4 vạn hộ. Chiêu mộ những lưu dân từ châu Bố Chính trở vô Nam đến ở khắp nơi, đặt ra phường, ấp, xã, thôn, chia cắt địa phận, mọi người phân chiếm ruộng đất, chuẩn định thuế đinh, điền và lập bộ tịch đinh điền” (1).

Đối với người Hoa thì lập tổ chức quản lý riêng: “Từ đó con cháu người Tàu ở nơi Trấn Biên thì lập thành xã Thanh Hà, ở nơi Phiên Trấn thì lập thành xã Minh Hương, rồi ghép vào sổ hộ tịch”.

Với việc xác lập chủ quyền bằng cách thiết trí hệ thống hành chính các cấp (phủ, huyện, phường, xã, thôn, ấp), lưu dân người Việt từ chỗ là kiều dân đã cùng với các tộc người khác trở thành thần dân của chúa Nguyễn.

Ở Đồng Nai (tức huyện Phước Long), đơn vị hành chính cơ sở là xã, phường, thôn, ấp, tượng.

Vào thế kỷ XVIII, làng xã Đồng Nai vẫn được đặt dưới quyền quản lý của viên Xã trưởng. Xã trưởng được gọi bằng danh từ chính thức là Tướng thần Xã trưởng, trong khi bình dân gọi là Cai Xã từng được Thích Đại Sán nhắc đến trong Hải Ngoại ký sự của ông. Xã trưởng cùng với các kỳ mục, tức hương chức hay viên chức làng, họp thành Hội đồng làng xã, hay Hội đồng Kỳ mục. Chức vụ Xã trưởng thường được xếp tòng cửu phẩm. Các Xã trưởng có các phận sự: - Duy trì an ninh trong làng xã; Quản trị tài sản làng xã; Bảo lưu và thiết lập sổ địa bạ và sổ đinh; Phụ tá các quan trên trong các công vụ... (2).

Trong Hội đồng Kỳ mục Đồng Nai, người ta thấy có những thành phần như sau: chức sắc gồm những người có chức quan, đương quan cũng như cựu quan cư ngụ trong làng; chưa có mấy người có khoa mục, lão nhiêu ([1][12]), kỳ mục ([2][13]), đa số là những người có tiền của đóng góp trong công việc xây dựng làng xã.

Trong sử liệu hành chánh ở cấp làng xã, Lê Quý Đôn cho chúng ta nhiều chi tiết về các chức vụ đã có ở Thuận Quảng ít ra trong thế kỷ XVIII: Cai thuộc và Ký thuộc trông coi các thuộc; Cai xã, Tướng thần, Xã trưởng trông coi các xã. Những chi tiết về bổng lộc cho các chức vụ này cho thấy hầu như không có những sự phân biệt về quyền hạn khác nhau của mỗi chức vụ trên.

Những loại đơn vị ở phủ Gia Định, Đồng Nai như thuộc, trại, bãi, nguồn, cửa, nậu,... không giống như những đơn vị có tổ chức tương đối hoàn chỉnh và ổn định ở Thuận Quảng. Sự kiện này cho thấy cơ cấu tổ chức làng xã trong thế kỷ XVIII ở phủ Gia Định chưa đi vào nề nếp; nếu chưa có những đơn vị hành chính cơ sở được định danh chắc chắn, thì cũng chưa thể có một cơ cấu quyền binh với các chức vụ có trách nhiệm và quyền hạn rõ rệt cho từng đơn vị tạm thời này. Tuy tạm thời cũng đã có một cơ chế quyền lực cơ sở vận hành ở các vùng định cư thuộc Đồng Nai. Với những tư liệu hạn chế ta cũng có thể hình dung guồng máy quyền lực nông thôn ở Đồng Nai có một số đặc điểm.

Mỗi huyện thuộc phủ Gia Định ít nhất cho đến khoảng những năm 1770 được chia thành nhiều thuộc, thuộc bao gồm các trường, trại, nậu, nguồn, bãi, phố, điếm, sở, súc, cửa,... có chức năng tương đương như các thôn làng. Có lẽ có các chức Cai thuộc hay Ký thuộc phụ trách trông coi các thuộc tùy theo số dân đinh nhiều hay ít. Trách nhiệm và quyền hạn của những viên chức này không được quy định nhưng rất rộng và linh hoạt. Những viên chức này được chọn lựa hay bổ dụng trong số những người tháo vát nhất và có lòng trung thành với chúa Nguyễn.

Như vậy, thuộc là một đơn vị hành chính trung gian giữa huyện và các đơn vị cơ sở tương đương làng xã. Chắc chắn những làng xã này chỉ được tổ chức hết sức sơ sài và tạm bợ. Tư liệu của Lê Quý Đôn cho chúng ta biết nhiều đến các chi tiết thuế má, quân sự ở đất Đồng Nai - Gia Định hơn là về làng xã, dân đinh: đấy là những chỉ dẫn khá chắc chắn cho thấy Đồng Nai ở thế kỷ XVIII chủ yếu vẫn là một phần đất nặng về khai thác tài nguyên trước mắt mà chưa có tổ chức quản lý làng xã vững vàng.

Sự hình thành cơ cấu xã hội nông thôn ở Đồng Nai đã diễn ra theo một quá trình thật phức tạp. Từ trước thế kỷ XVII và sau đó, xã hội nông thôn Đồng Nai đã có và còn có những thành phần dân cư bản địa, tuy ít ỏi và phân tán. Những nhóm dân tộc ít người mà gọi là Đê man ([3][14]) có mặt đó đây ở miền Đông, sinh sống khá tập trung ở vùng bậc thềm cuối cùng của vùng Cao nguyên Nam Trung bộ, tức khu vực Di Linh - Lâm Đồng.

Xã hội nông thôn Đồng Nai còn có nhóm lưu dân người Hoa là một bộ phận di dân khá quan trọng sau người Việt. Họ sinh tụ trước hết trong các khu định cư ở vùng Bến Gỗ, Cù Lao Phố. Họ có cả một cơ cấu xã hội riêng biệt trong các làng xã của họ bắt nguồn từ truyền thống cộng đồng dân tộc người Trung Hoa ở các tỉnh phía Nam Trung Quốc.

Ở thời kỳ thành lập, cơ cấu xã hội được kiến tạo một cách tự phát do nhiều thành phần đến từ phía Bắc, cụ thể là ở Thuận Quảng, Phú Yên,... nói sự hình thành có tính cách ngẫu nhiên, vì các lưu dân đã chuyển cư vào Đồng Nai do sự thúc bách của nhiều động lực khác nhau, nhưng khi đến đất mới Đồng Nai, họ trở thành những cộng đồng làng xã mới. Cấu trúc xã hội khởi đầu này lại còn được quy định do từng phương thức lập làng của từng cộng đồng lưu dân, đặt ra các tiêu chuẩn để tuyển mộ từng thành phần xã hội khác nhau.

Lưu dân Việt từ vùng Thuận Quảng cho tới Phú Yên, Bình Khang, đã dựa vào những kinh nghiệm có được ở quê cũ để sắp xếp tạm thời một cơ cấu điều hành tương tự cho một làng mới. Đối với chính quyền họ Nguyễn ở Đàng Trong, hệ thống quyền hành với Tam Ty, Tứ Trụ đặt dưới quyền điều khiển của chúa Nguyễn Phúc Nguyên (1613 - 1635), vẫn được duy trì đến năm 1744, khi Nguyễn Phúc Khoát (1738 - 1765) xưng vương để bày tỏ uy quyền của Nam Hà độc lập với Bắc Hà. Điều này có nghĩa là trong hơn một thế kỷ đầu thế kỷ XVII đến khoảng giữa thế kỷ XVIII, hệ thống tổ chức quản lý ở các cấp địa phương và cơ sở nông thôn cũng không có những biến đổi lớn và trong thực tế tổ chức chính quyền cơ sở Đàng Trong không có nhiều khác biệt so với Đàng Ngoài.

Cơ cấu chính quyền chúa Nguyễn ở Đồng Nai nặng nề, cồng kềnh và quan liêu đã đè nặng lên mọi tầng lớp xã hội nhất là những năm cuối thế kỷ XVIII, làm cho người dân ngày thêm kiệt quệ và chế độ cai trị mau chóng sụp đổ trước sức tấn công của phong trào Tây Sơn.



(1) Trònh Hoaøi Ñöùc, Sñd

(2) Xaõ tröôûng coù nhieäm vuï:

- Duy trì an ninh trong laøng xaõ: Kieåm soaùt traät töï xaõ hoäi, chính trò, haønh chính, ñaïo ñöùc cuûa daân laøng vaø xöû lyù nhöõng vuï tieåu tuïng

- Quaûn trò taøi saûn laøng xaõ: Laø moät taäp theå coù tö caùch phaùp nhaân, laøng xaõ coù quyeàn tö höõu taøi saûn ñeå laáy lôïi töùc lo vieäc ñöôøng saù, kinh thöông, tröôøng hoïc, ñình mieáu, giuùp ñôõ ngöôøi ngheøo, coâ quaû...

- Baûo löu vaø thieát laäp soå ñòa baï vaø soå ñinh

- Phuï taù caùc quan treân trong caùc coâng vuï nhö: Quaân phaân ñieàn thoå, thu thueá ñinh, ñieàn vaø caùc dòch vuï linh tinh cuûa daân khi coù leänh treân.

([1][12])  Nhöõng ngöôøi ñöôïc treân 60 tuoåi

([2][13]) Nhöõng ngöôøi tröôùc ñaõ laøm xaõ tröôûng hay laøm ôû toång.

([3][14]) Trònh Hoaøi Ñöùc, sñd, Q.III, tr.28.

Comments