4.1. Hệ thống hành chính và dân cư

IV1. Hệ thống hành chính và dân cư:

Vào cuối thế kỷ thứ XVIII, vùng đất thuộc tỉnh Đồng Nai ngày nay nằm trong dinh Trấn Biên. Khi ấy toàn Nam bộ thuộc về Gia Định phủ, bao gồm 4 dinh và 1 trấn (dinh Trấn Biên, dinh Phiên Trấn, dinh Long Hồ, dinh Trường Đồn, trấn Hà Tiên).

Năm Nhâm Tuất (1802), chúa Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu là Gia Long, đóng đô ở Phú Xuân (Huế). Sau khi lên ngôi vua, Gia Long bắt tay ngay vào cuộc cải cách hành chính: phân định lại ranh giới; sắp xếp và kiện toàn từng bước các đơn vị hành chính trên cả nước. Lúc này, Gia Định phủ đổi là Gia Định trấn. Đứng đầu Gia Định trấn là một tổng trấn. Thuộc về Gia Định trấn là trấn Hà Tiên và 4 dinh như trước. Đương thời, vùng đất thuộc tỉnh Đồng Nai ngày nay nằm trong địa phận tổng Phúc Chánh (còn gọi là Phước Chánh) và tổng Long Thành của huyện Phúc Long (còn gọi là Phước Long) thuộc dinh Trấn Biên của Gia Định trấn. Đến năm Giáp Tý (1804), vua Gia Long cho đặt các quan đầu dinh là Lưu thủ, Cai bạ, Ký lục. Sang năm Ất Sửu (1805), vua Gia Long lại đặt các chức quan Trấn thủ, Hiệp trấn, Tham hiệp thay cho các chức quan Lưu thủ, Cai bạ, Ký lục. Năm Mậu Thìn (1808), vua Gia Long cho nâng cấp các đơn vị hành chính. Theo đó, dinh Trấn Biên được nâng cấp thành trấn Biên Hòa, huyện Phước Long được nâng cấp thành 4 huyện: Bình An, Phước Chánh, Long Thành, Phước An. Vùng đất thuộc tỉnh Đồng Nai ngày nay đương thời nằm trong địa phận huyện Phước Chánh và huyện Long Thành của phủ Phước Long. Vào cuối đời vua Gia Long, huyện Phước Chánh được phiên chế thành 2 tổng, 83 thôn, hai phường (tổng Chánh Mỹ có 39 thôn, tổng Phước Vinh có 44 thôn và 2 phường); huyện Long Thành có 2 tổng, 60 thôn, 1 phường, 2 ấp (tổng Long Vĩnh có 32 thôn, 1 phường, 1 ấp và tổng Thành Tuy có 28 thôn, 1 ấp).

Vua Gia Long mất, Minh Mạng nối ngôi vào năm Canh Thìn (1820), vẫn tiếp tục công cuộc cải cách hành chính. Vào năm Nhâm Thìn (1832), vua Minh Mạng cho đổi tên gọi các trấn thành tỉnh. Theo đó, trấn Biên Hòa được gọi là tỉnh Biên Hòa, nhưng 2 năm sau đó Giáp Ngọ - (1834) lại gọi là xứ Biên Hùng, rồi đến năm Ất Mùi (1835) trở lại tên gọi tỉnh Biên Hòa. Vào năm Đinh Dậu (1837), vua Minh Mạng cho lập thêm một phủ mới thuộc tỉnh Biên Hòa là phủ Phước Tuy. Phủ Phước Tuy có 2 huyện là Ngãi An và Long Khánh. Sang năm Kỷ Hợi (1839), vua Minh Mạng lập thêm một huyện mới thuộc tỉnh Biên Hòa là huyện Phước Bình. Theo đó, tỉnh Biên Hòa có 2 phủ (Phước Long và Phước Tuy), gồm 7 huyện (Bình An, Phước Chánh, Long Thành, Phước An, Ngãi An, Long Khánh, Phước Bình). Vùng đất thuộc tỉnh Đồng Nai ngày nay đương thời nằm trong địa phận các huyện Phước Chánh, Long Thành và Long Khánh của tỉnh Biên Hòa, bao gồm phần lớn diện tích huyện Phước Chánh, toàn bộ diện tích huyện Long Thành và một phần nhỏ diện tích huyện Long Khánh, cụ thể là:

- Huyện Phước Chánh đương thời có 6 tổng, trong đó có 3 tổng (Phước Vinh thượng, Phước Vinh trung, Phước Vinh hạ) và 6 thôn của tổng Chánh Mỹ thượng thuộc về địa phận tỉnh Đồng Nai ngày nay; số còn lại tổng Chánh Mỹ trung, tổng Chánh Mỹ hạ và 4 xã 4 thôn của tổng Chánh Mỹ thượng) thuộc về địa phận tỉnh Sông Bé và huyện Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay.

- Huyện Long Thành đương thời có 4 tổng: Long Vĩnh thượng, Long Vĩnh hạ, Thành Tuy thượng, Thành Tuy hạ.

- Huyện Long Khánh đương thời có 5 tổng, trong đó có 1 tổng (tổng An Viễn) thuộc về địa phận tỉnh Đồng Nai ngày nay; 4 tổng còn lại (An Trạch, Khánh Nhơn, Long Cơ, Long Xương) thuộc về địa phận tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu ngày nay.

Như vậy là, toàn bộ diện tích tỉnh Đồng Nai ngày nay tương ứng với diện tích của 118 thôn, 5 xã, 3 phường, 2 ấp, 1 hộ của tỉnh Biên Hòa cuối thời vua Minh Mạng (1).

- Cơ sở của thành phố Biên Hòa ngày nay tương đương với địa phận của 27 thôn, 3 xã, 1 phường.

- Cơ sở của huyện Vĩnh Cửu ngày nay tương đương với địa phận của 25 thôn, 1 phường.

- Cơ sở của huyện Thống Nhất ngày nay tương đương với địa phận của 28 thôn, 1 hộ, 1 ấp, 1 phường.

- Cơ sở của huyện Nhơn Trạch ngày nay tương ứng với địa phận của 28 thôn, 1 ấp.

- Cơ sở của huyện Long Khánh và huyện Xuân Lộc ngày nay tương ứng với địa phận của 4 thôn, 2 xã thuộc tổng An Viễn.

Từ những cứ liệu trên cho thấy đơn vị hành chính ấp cơ sở trên vùng đất thuộc tỉnh Đồng Nai vào nửa đầu thế kỷ XIX có 5 loại hình: thôn, xã, phường, ấp, hộ.

THÔN là danh xưng phổ biến nhất, chỉ những làng đã tương đối ổn định.

XÃ thường có quy mô nhỏ hơn thôn, thường để chỉ những ngôi làng mới lập.

PHƯỜNG có quy mô như một làng, nhưng ở phố chợ, có hành nghề thủ công và buôn bán. Khởi thủy của phường thường là nhóm gia đình cùng hành nghề thủ công cư trú bên nhau.

ẤP là một nhóm gia đình sống bên nhau cùng khai phá trên một địa bàn nhất định, thường thì nhỏ hơn quy mô làng xã.

HỘ có quy mô như một làng, nhưng dân cư tập trung làm một nghề thủ công nhất định. Như hộ Thiết Tượng thuộc tổng Long Vĩnh Thượng huyện Long Thành là một làng chuyên làm nghề thợ rèn. Đôi khi, người ta cũng xem hộ như là phường vì nó gần với phường hơn là làng thuần túy làm nghề nông là chính.

Cấp cao hơn của đơn vị hành chính cấp cơ sở nêu trên là tổng, cao hơn kế tiếp là huyện, phủ, tỉnh. Từ khi trấn Biên Hòa được gọi là tỉnh, các chức quan đầu tỉnh là Tuần phủ, Bố chánh sứ, Án sát sứ, Lãnh binh.

Tuần phủ trông coi việc chính trị, giáo dục và thuần phong mỹ tục.

Bố chánh sứ trông coi việc thu thuế, số đinh, số điền, tuyển lính và truyền đạt xuống các địa phương những chiếu, chỉ... của triều đình.

Án sát sứ trông coi việc hình luật và các trạm dịch bưu chính.

Lãnh binh trông coi việc an ninh quốc phòng.

Quan đầu tỉnh Biên Hòa dưới quyền quan Tổng đốc An Biên. Tổng đốc là người chịu trách nhiệm trước triều đình về việc quan lại, dân sự trong lãnh thổ được giao (2 hoặc 3 tỉnh).

Đứng đầu mỗi phủ là Tri phủ.

Đứng đầu mỗi huyện là Tri huyện.

Đứng đầu mỗi tổng là Cai tổng.

Đứng đầu mỗi đơn vị hành chánh cấp cơ sở là Lý trưởng (Trưởng thôn, Trưởng xã, Trưởng phường, Trưởng ấp, Trưởng hộ...) và phó lý. Tuy nhiên thôn xã ở Đồng Nai vẫn được điều khiển bởi một Hội đồng Kỳ mục, các kỳ mục thường được gọi là Hương chức, tức là các viên chức làng xã mà văn kiện chính thức nhà nước gọi là Hương dịch. Theo tập quán các Hương chức được chia làm hai cấp: các hương chức chính thức, cũng được gọi chỉ là các Hương chức lớn là những người điều khiển làng, nắm giữ mọi quyết định liên quan đến công việc chung của làng, và các định mục, tức các Hương chức nhỏ là các Hương chức được chọn lựa trong số những người có địa sản trong làng, hay giàu có của cải, hay chỉ là người dân cư ngụ trong làng nhưng được uy tín và có tài năng. Các chức dịch nhỏ là những người thừa hành các quyết định của Hội đồng Hương chức hay thôn hội bao gồm các Hương chức lớn.

Số Hương chức nhiều hay ít tùy thuộc vào tầm quan trọng của mỗi làng.

Nhiệm kỳ của mỗi chức vụ trong hàng Kỳ mục cũng không được quy định rõ ràng, trừ trường hợp đối với các Thôn trưởng, Xã trưởng, vì nhiệm kỳ của họ có thể kéo dài vô hạn định. Khi có một chức vụ nào khống khuyết hay cần lập thêm do nhu cầu, thì chính các Kỳ mục sẽ tự chọn lấy trong hàng Hương chức trong hội đồng. Tuy nhiên, Hội đồng Kỳ mục không hoàn toàn được quyền tuyển trạch đối với các chức vụ Xã trưởng, Hương thân và Hương hào, vì đây là những thành phần được chính quyền bổ nhiệm.

Chính trong tiến trình thành lập làng từ lúc ban đầu ở Đồng Nai, người ta thấy được các trách nhiệm của kỳ mục dần dần xác định. Thường thường làng xã ban đầu chỉ một ít người, khoảng 5 hay 6, 7 hộ và hầu như những người này là dân bộ chính thức. Từ đó, người ta chọn một Xã trưởng và đôi khi một Hương thân nữa. Thường thì chính người sáng lập làng đảm nhiệm một trong những trách nhiệm này, và viên Xã trưởng khi không còn tại chức nữa sẽ trở thành Hương chức lớn. Dần dần, khi số các Xã trưởng từ dịch cũng như số dân cư gia tăng, thì tổ chức guồng máy trong làng xã đòi hỏi phải có thêm chức vụ khác: Hương thân, Hương hào, Chủ bổn... nhưng không theo một luật lệ thành văn nào cả.

Các thành phần trong Hội đồng Hương chức thay đổi tùy theo từng làng xã; nhưng ba Hương chức bổ dụng và chính thức giao dịch với chính quyền cấp trên, tức là Xã trưởng, Hương thân, Hương hào, vẫn phải là những thành viên chủ chốt không thể thiếu.

Công việc chung trong làng được Hương chức thảo luận trong hai phiên đại hội làng được triệu tập vào các dịp lễ mùa xuân và mùa thu. Những đại hội này được tổ chức tại đình thờ thần làng và do Hương chức vị vọng nhất đứng ra triệu tập. Đại hội làng có thể được triệu tập bất thường do những Hương chức chuyên trách nào đó để thảo luận tất cả mọi công việc trong làng có tầm quan trọng đặc biệt.

Các Hương dịch chỉ tham dự các đại hội làng nhưng không có quyền thảo luận.

Các Hương chức lớn: Hương cả hay Ông Cả, Hương chủ ([1][21]), Hương sư (cố vấn cho làng) ([2][22]), Hương trưởng (hương sư ít quan trọng hơn) ([3][23]), Tham trưởng (coi cảnh vệ và trông coi đường sá trong làng, đứng đầu các cai tuần), Hương lão (cố vấn) ([4][24]), Hương nhất, Hương nhì... (cựu Hương thân) ([5][25]), Hương chánh (cố vấn hành chánh) ([6][26]), Hương lễ (chánh tế chủ tọa các buổi lễ nghi trong làng) ([7][27]), Hương văn (có nhiệm vụ soạn thảo các câu đối để kính thần làng), Hương quan (cựu quan được làng dành cho tước hiệu danh dự này) ([8][28]), Hương ẩm ([9][29]), Hương thân (giải thích các sắc, chỉ dụ, mệnh lệnh, cáo thị của nhà nước) ([10][30]), Hương hào (coi về cảnh vệ, điều khiển và trông coi các cai tuần) ([11][31]), Thủ bộ (coi sổ thuế) ([12][32]), Thủ chỉ (coi văn thư) ([13][33]), Thủ bổn (coi tài chánh) ([14][34]), Thủ khoán (coi thuế khoán) ([15][35]), Câu dương (cảnh vệ bí mật) ([16][36]), Cai đình (coi bảo quản đình làng), Thôn trưởng, hay Xã trưởng, hay ông xã (cầu nối giữa cấp trên với làng) ([17][37]).

Để lên các chức vụ cao trong hàng Hương chức, trước hết phải qua chức vụ Xã trưởng. Tuy nhiên, người ta thường chọn lựa làm Xã trưởng một người có tài ăn nói, tinh tế, tháo vát, có khả năng để có thể bênh vực các quyền lợi của dân làng và phục vụ cho chính nghĩa của làng khi cần phải biện hộ cho làng nơi cấp trên.

Như vậy, trong một làng xã ở Đồng Nai, tùy theo số lượng dân cư, có ít nhất 22 Hương chức lớn. Tập thể Hương chức này gồm có hai bộ phận rõ rệt: các Hương chức có tước hiệu danh dự và các Hương chức hành sự (Hương thân, Hương hào và Xã trưởng). Chính các Hương chức hành sự làm thành một bộ phận hành chính chủ chốt trong làng: chỉ có ba Hương chức này mới được bằng cấp và được ủy nhiệm của nhà nước trong các liên lạc giữa làng xã và cấp trên.

Sự hình thành Hội đồng Hương chức như trên đã dựa tiêu chuẩn công trạng đối với làng, tài năng, uy tín nhất là tài sản. Có thể nói quyền sở hữu tài sản đã qui định về cơ bản các ngôi thứ trong làng và từ đó những người có nhiều địa sản trong làng cũng là những người có nhiều quyền lực nhất trong cơ cấu chính trị của làng xã. Những tiêu chuẩn khác chỉ có tính chất bổ sung, kể cả tuổi tác. Quả nhiên ở xã hội nông nghiệp, ruộng đất đã đẻ ra nhiều quyền bính trong mỗi làng xã.

Các viên chức lớn đều có những viên chức phụ tá cấp dưới, tức là các Hương dịch; họ làm thành tập thể các Hương chức nhỏ được qui tụ theo bốn nhóm:

Các Hương dịch phụ tá cho ba Hương chức hành sự gồm có: - Lý trưởng (phó lý, phó thôn hay phó xã, có nhiệm vụ phụ tá cho xã trưởng), Ấp trưởng (người đứng đầu ấp hay xóm) ([18][38]), Trùm dịch (trùm việc, có phận sự truyền đạt lệnh của Xã trưởng cho các Hương chức và dân làng), Cai tuần (bảo vệ an ninh công cộng ban đêm) ([19][39]), Cai thị (cảnh vệ và trông coi ở chợ làng), Cai binh (giúp Xã trưởng trong mọi hoạt động quân sự) ([20][40]), Cai thôn (coi công thư của làng), Trưởng (nhân viên cảnh vệ tạm thời) ([21][41]).

Các Hương dịch phụ tá cho Hương lễ gồm có: Tri lễ (trông coi về lễ nghi, hướng dẫn các thiếu nhi hành lễ, giúp đỡ và đôi khi thay thế Hương lễ), Học trò lễ hay Lễ sanh (những học trò giúp việc tế lễ). Các Hương dịch phụ tá cho cai đình gồm có: Biện đình (coi sổ sách chi tiêu, mua lễ vật... trong các dịp tế lễ). Biện lại ở dưới Biện đình. Tri văn (có học thức thường soạn hay chọn những câu đối dùng trong các nghi lễ cúng tế thần làng). Làng nào đã có Hương văn thì không có chức Tri văn, ông Từ (giữ việc hương nến và quét dọn đình làng), Tri sự (phụ tá các nghi lễ), Tri khách (đón khách). Các viên thư ký của làng gồm có: Biện lại (coi kế toán).

Trong làng có ít nhất 16 Hương chức nhỏ, tức là các Hương dịch phụ tá cho các Hương chức lớn hoàn thành việc làng. Hương dịch cũng tạo thành một đẳng cấp quyền lực của xã thôn và nhiều tệ nạn quan liêu đã xuất phát từ những thành phần này.

Với tất cả những thủ tục chọn lựa, điều hành và phân công, phân nhiệm, cơ cấu quyền lực chính trị trong làng xã Đồng Nai có tính chất quả đầu: quyền lực được nối tiếp theo một chu kỳ khép kín giữa một thiểu số người có nhiều địa sản trong làng khi chính họ tự chọn lựa nhau theo những tiêu chuẩn chính họ đặt ra. Hệ thống quyền lực này do đó loại trừ những thành phần vô sản trong làng và những người này hợp thành một thứ tầng lớp bị trị, phải hoàn thành các nghĩa vụ về thuế má, binh dịch và sưu dịch hơn là những quyền lợi bình đẳng trong một xã hội làng có điều kiện thăng tiến mở rộng tối đa. Họ bị đóng khung trong một số phận bị bóc lột đến độ “con vua thì lại làm vua, con sãi ở chùa lại quét lá đa” - chỉ những con cháu các người có điền sản mới hy vọng mon men tới ngưỡng cửa thôn hội trong bối cảnh chung của xã hội phong kiến Việt Nam.

Cho đến năm 1858, đơn vị hành chánh và tổ chức nhà nước nêu trên về cơ bản vẫn được duy trì ở tỉnh Biên Hòa nói chung và trên địa bàn thuộc tỉnh Đồng Nai ngày nay nói riêng.



(1) Caùc toång, thoân, xaõ, phöôøng cuï theå töøng huyeän xin xem trong taäp II Ñòa lyù, Ñòa chí Ñoàng Nai

([1][21]) Hai Höông chöùc naøy thöôøng laø hai ngöôøi coù beà theá nhaát trong laøng veà saûn nghieäp cuõng nhö veà tuoåi taùc; chæ khaùc moät ñieàu laø Höông chuû thuoäc thaønh phaàn coù hoïc vaán. Hoï khoâng giöõ moäc vuï naøo trong laøng, do chính hoï coù moät aûnh höôûng raát lôùn lao vöôït leân treân moïi chöùc vuï hoï coù theå coù. Thoâng thöôøng hoï laø ngöôøi saùng laäp laøng.

([2][22]) Moät Höông chöùc coù hoïc vaán, trong nhöõng coâng vieäc khoù khaên. OÂng laø ngöôøi giaûi thích luaät leä cho daân laøng troâng coi caùc thaày daïy trong laøng vaø nhaéc nhôû nhaân daân tuaân theo nhöõng thoùi tuïc toát. ÔÛ Baø Ròa, coù Höông sö ñoùng vai moät ngöôøi baûo veä che chôû laøng nôi quan toång ñoác, do ñoù khoâng nhaát thieát cö nguï trong laøng vaø cuõng vì lyù do naøy cuøng moät Höông sö coù theå laøm ñaïi dieän cho nhieàu laøng.

([3][23]) Höông tröôûng cho nhöõng yù kieán thi haønh ñoái vôùi moïi meänh leänh töø caáp treân chuyeån ñeán laøng. Höông tröôûng coù töôùc hieäu thaáp hôn Höông sö tuy caùc chöùc nhieäm haàu nhö gioáng nhau. Cuõng vì theá maø trong cuøng moät laøng ít khi coù Höông sö vaø Höông tröôûng trong cuøng moät thôøi gian.

([4][24]) Töôùc hieäu danh döï daønh cho moät ngöôøi giaø caû coù theå chöa töøng ñaûm traùch coâng vuï, nhöõng oâng naøy coù uy tín vaø khaû kính giöõ vai troø coá vaán toát cho laøng.

([5][25]) Höông nhaát, Höông nhì töôùc hieäu daønh cho caùc cöïu Höông thaân vaø Höông haøo; vì theá khi coù theâm Höông thaân, Höông haøo töø dòch thì coù theâm Höông ba, tö, naêm... tieáp noái haøng loaït.

([6][26]) Höông chaùnh, tröôùc töøng laøm Höông thaân, Höông haøo, giöõ vai xöû ñoaùn nhöõng vuï tieåu tuïng trong laøng, duyeät laïi aùn leänh cuûa Xaõ tröôûng, laøm coá vaán cho töøng laøng vaø do ñoù coù yù kieán veà taát caû nhöõng coâng vieäc töø caáp treân trôû xuoáng. Töôùc hieäu Höông chaùnh, chuû yeáu daønh cho caùc só phu coù uy tín, thöôøng ít khi gaëp.

([7][27]) Höông leã truyeàn daïy caùc nghi thöùc vaø laøm coá vaán cho nhöõng ngöôøi chuyeân lo vieäc teá leã. Höông leã luoân luoân laø moät ngöôøi coù hoïc vaán.

([8][28]) Höông chöùc naøy, ít coù trong laøng xaõ, giöõ vai coá vaán cho laøng vaø duøng aûnh höôûng cuûa chính mình giuùp laøng nôi chính quyeàn haøng tænh. Trong nhöõng laøng xaõ ôû mieàn Taây, Höông quaûn ñöôïc toång ñoác boå nhieäm vaø coù phaän söï troâng coi chung caùc vieäc cuûa laøng.

([9][29]) Töôùc hieäu danh döï naøy daønh cho moät ngöôøi giaø caû coù beà theá tuy chöa heà giöõ moät chöùc vuï naøo. Ban ñaàu Höông aåm ñöôïc coi nhö Höông nhaát vaø do ñoù choã ngoài danh döï trong caùc böõa tieäc. Nhöng veà sau ngoâi thöù cuûa Höông aåm ñaõ thay ñoåi: Höông chöùc naøy chæ laø ngöôøi toå chöùc coã tieäc, coù traùch nhieäm quyeân tieàn ñeå thanh toaùn caùc chi phí.

([10][30]) Höông thaân ñöôïc choïn löïa trong soá nhöõng ngöôøi bieát chöõ nho ñeå thoâng tri hay giaûi thích cho daân laøng caùc saéc duï cuûa nhaø vua, meänh leänh haøng tænh huyeän, caùc caùo thò haønh chính cuøng vôùi Xaõ tröôûng vaø Höông haøo, Höông thaân laäp soå baï thueá. Höông thaân coù moät baèng caáp vaø chæ ñöôïc choïn neáu coù söï chaáp thuaän tröôùc cuûa chính quyeàn caáp cao.

([11][31]) Höông haøo giuùp Xaõ tröôûng vaø Höông thaân trong vieäc thu thueá. Khi Xaõ tröôûng taïm thôøi gaëp trôû ngaïi trong vieäc thi haønh chöùc vuï, thì Höông haøo thay theá vaø thöôøng khi ñöôïc boå nhieäm thay theá haún vieân Xaõ tröôûng töø dòch.

([12][32]) Höông boä coù nhieäm vuï chuaån bò nhöõng soå boä thueá môùi, löu tröõ caùc boä thueá cuõ vaø taát caû moïi vaên kieän lieân quan ñeán vieäc ñoùng thueá coâng quyõ, coi giöõ caùc vaên kieän cuûa laøng khi khoâng coù thuû chæ laøm coâng vieäc naøy.

([13][33]) Thuû chæ löu giöõ caùc vaên kieän lieân quan ñeán vieäc thaønh laäp laøng vaø taát caû nhöõng tö vaên lieân quan ñeán laøng hay caùc tö nhaân.

([14][34]) Thuû boån giöõ quó vaø lo veà taøi vuï, ñieàu khieån caùc coâng vieäc rieâng tö trong laøng. Döôùi quyeàn kieåm tra vaø theo yù kieán cuûa caùc Höông chöùc lôùn khaùc, Thuû boån chuû trì vieäc cho thueá caùc taøi saûn trong laøng, caùc beø caù vaø chôï buùa Höông chöùc naøy cuõng tieáp nhaän caùc ñoà cuùng cuûa daân laøng cho vieäc teá leã. Tuy nhieân Thuû boån khoâng baûo quaûn nhöõng khoaûn thueá ñoùng cho nhaø nöôùc, vì chính Höông thaân hay Höông haøo giöõ nhöõng khoaûn thueá naøy cho ñeán ngaøy hoï giao noäp cho quan Boá.

([15][35]) Thuû khoaùn coù traùch nhieäm coi giöõ, cho thueá khoaùn caùc taøi saûn cuûa laøng vaø trong moät soá ñòa phöông tieán nhaän caùc khoaûn tieàn cheo.

([16][36]) Caâu döông coù chöùc naêng cuûa moät nhaân vieân caûnh veä coù traùch nhieäm ñaëc bieät veà caùc huaán thò phaùp lyù cho laøng, phaûi thoâng baùo ngay cho Hoäi ñoàng laøng moïi keát quaû söu tra cuûa chính mình cho duø khoâng ñöôïc quyeàn ñöa ra moät quyeát ñònh naøo.

([17][37]) Thoân tröôûng ôû haøng cuoái cuøng sau taát caû caùc chöùc vuï mang teân Höông, nhö Höông caû, Höông sö... vì chöùc naêng cuûa xaõ tröôûng veà cô baûn coù tính chaát chaáp haønh, vaø trong vieäc phaân coâng nhieäm vuï giöõa caùc Höông chöùc, vieân chöùc chaáp haønh ôû döôùi taát caû caùc chöùc quyeàn khaùc. Tuy ñöùng döôùi cuøng Xaõ tröôûng laïi laø ngöôøi chòu traùch nhieäm ñaàu tieân ñoái vôùi chính quyeàn cao caáp. Xaõ tröôûng coøn giöõ daáu baèng goã, caùc soå boä thueá vaø nhöõng vaên thö chính thöùc ñöông nieân; chuyeån ñaït meänh leänh cuûa chính quyeàn caáp treân cho laøng vaø phaûi baùo caùo cho chính khi Hoäi ñoàng Höông chöùc thi haønh xong meänh leänh treân. Veà vieäc caûnh veä, Xaõ tröôûng chæ coù traùch nhieäm khi bieát roõ noäi vuï hình söï maø khoâng thoâng baùo hay tìm caùch chaën baét keû phaïm phaùp. Xaõ tröôûng coù traùch nhieäm thu vaø noäp thueá cho coâng quó nhaø nöôùc cuøng vôùi söï hôïp taùc cuûa Höông thaân vaø Höông haøo, ñoàng thôøi coù traùch nhieäm thöïc thi caùc leänh cuûa thoân hoäi cuõng nhö cuûa chính quyeàn caáp treân vôùi söï giuùp ñôõ cuûa caùc Höông dòch. Xaõ tröôûng laø nhaân vieân ñöôïc uûy nhieäm chính thöùc giao dòch giöõa laøng xaõ vaø chính quyeàn caáp treân. Vôùi danh nghóa naøy Xaõ tröôûng ñoùng daáu chöùc vuï cuûa mình treân taát caû caùc ñôn töø chuyeån ñaït leân caáp treân, thò nhaän taát caû caùc ñôn töø, chöõ kyù cuûa tö nhaân. Caùc giaáy tôø ñöôïc kyù do caùc Höông chöùc coù traùch nhieäm lieân heä chæ coù hieäu löïc neáu coù con daáu vaø chöõ kyù cuûa Xaõ tröôûng. Vì Xaõ tröôûng ñöôïc laøng giôùi thieäu vaø ñöôïc caáp treân boå duïng, neân khi caàn thay theá Xaõ tröôûng laøng phaûi laøm moät laù ñôn gôûi quan phuû hay quan huyeän, quan phuû hay quan huyeän seõ cho leänh trieäu taäp thoân hoäi ñeå choïn moät Xaõ tröôûng môùi. Choïn xong, keát quaû ñöôïc trình leân quan phuû hay huyeän. Sau ñoù quan phuû hay huyeän caáp phaùt moät baèng caáp Xaõ tröôûng cho Höông chöùc vöøa ñaéc cöû. Xaõ tröôûng ñöôïc baàu cöû vaø boå duïng naøy phaûi hoaøn thaønh chöùc naêng cuûa mình trong moät thôøi gian thöôøng laø moät naêm, nhöng coù theå voâ haïn ñònh tuøy theo söï tín nhieäm cuûa thoân hoäi vaø yù muoán cuûa Xaõ tröôûng.

([18][38]) Lyù tröôûng laø ngöôøi ñöùng ñaàu chòu traùch nhieäm 100 hoä, moãi Lyù tröôûng coù 10 AÁp tröôûng, troâng coi caùc aáp, moãi aáp coù 10 hoä. AÁp tröôûng thi haønh caùc leänh chung cuûa laøng trong phaïm vi cuûa mình giuùp ñôõ Xaõ tröôûng veà vieäc caûnh veä vaø thu thueá.

([19][39]) Cai tuaàn ñieàu ñoäng daân cö trong khu vöïc cuûa mình lo vieäc caûnh veä, toå chöùc vaø ñieàu khieån nhöõng cuoäc tuaàn phoøng. Trong laøng coù theå coù nhieàu cai tuaàn.

([20][40]) Cai binh laø ngöôøi tieáp nhaän caùc khoaûn thueá ñaûm phuï cuûa laøng daønh cho lính cuûa mình, Cai binh thöôøng chæ thaáy trong laøng xaõ ñoâng daân, taïi ñoù coù moät ñoäi lính maø laøng phaûi cung öùng.

([21][41]) Tröôûng laø nhaân vieân caûnh veä taïm thôøi, khi Xaõ tröôûng caàn phaûi maïnh tay thi haønh moät meänh leänh, thì oâng ñieàu ñoäng moät soá ñoâng ngöôøi laøm coâng vieäc naøy. Caùc tröôûng naøy khoâng phaûi laø Höông dòch thöôøng xuyeân.

Comments