22. Ngôi chùa cổ của người Hoa ở vùng Cù lao Phố - Biên Hòa

Cù lao Phố là nơi có nhiều cơ sở tín ngưỡng của cộng đồng cư dân sinh sống ở Biên Hòa. Miếu Quan Đế hay Thất phủ cổ miếu là một trong những cơ sở tín ngưỡng cổ kính của người Hoa được người dân địa phương gọi là Chùa Ông. Đây là một di tích lịch sử kiến trúc khá độc đáo được xây dựng vào thế kỷ XVII.

Một số sử sách cho biết, di tích là “…một miếu điện nguy nga ở phía nam châu Đại Phố huyện Phước Chính, trông ra sông Phước Long, đền đài rộng rãi, tráng lệ với hai Hội quán PhướcChâu và Quảng Đông…”. Châu Đại Phố vốn là thương cảng Cù lao Phố xưa, Phước Long giang chính là tên gọi của sông Đồng Nai trước đây và huyện Phước Chính xưa rộng lớn mà địa phận thàn phố Biên Hòa nay nằm trong phạm vị đơn vị hành chánh này. Cộng đồng người Hoa do Trần Thượng Xuyên đến Biên Hòa có công tạo dựng nên cơ sở tín ngưỡng này. Cơ sờ tín ngưỡng này do bảy phủ người Hoa: Phước Châu, Chương châu, Quảng Châu, Triều Châu, Quỳnh Châu và Ninh Ba đóng góp công của xây dựng vào năm 1684. Với niên đại này, có thể xem chùa Ông/ miếu Quan Đế là cơ sở tín ngưỡng đầu tiên của người Hoa trên cả vùng Nam Bộ.

Tổng thể kiến trúc của di tích có kiểu hình chữ khẩu được bố trí theo “nội công ngoại quốc”. Trong chùa lưu giữ một tập hợp tượng thờ về hệ thống thần linh chính yếu của người Hoa sinh sống trên đất Biên Hòa. Đó là tín ngưỡng thờ Quan Công/ Quan Thánh đế quân, thờ Bà Thiên Hậu, Mẹ Sanh mẹ Độ, Phúc thần, Tài thần…. Nội thất chùa được trang trí với những mảng kiến trúc đa dạng như bao lam, liễn đối, khám thờ được chạm trổ tinh tế, thể hiện những điển tích, hình ảnh của các thần linh, vật linh, cảnh trí, sih hoạt… trong quan niệm của người Hoa. Bên cạnh đó là những mảng văn tự chữ Hán biểu thị với trình độ chạm khắc tinh xảo, thủ pháp nghệ thuật tinh tế. Phía sau chánh điện là lầu thờ Quan Âm, được xây dựng vào năm 1927, sau nầy được tôn tạo mới và phối thờ nhiều tượng thờ có tính dung hợp dân gian.

Kiến trúc bên ngoài của di tích là một công trình nghệ thuật khá độc đáo và thể hiện nét đặc trưng của cơ sở tín ngưỡng Hoa. Hai tượng ông Nhựt, bà Nguyệt đặt trên bờ nóc tiền điện là một trong những đặc trưng cơ bản tạo nên nghi dung của một ngôi chùa Hoa. Bên cạnh đó, trên mái chùa là một quần thể tượng gốm liên hoành, sắc sảo. Những mảng tượng gốm với các đề tài lễ hội tiêu biểu như hát tuồng, múa cung đình, đá cầu, chuyện tích dân gian…được thể hiện sinh động. Những mảng chất liệu bằng đá được thiết kế bằng các tượng thú, hoa văn mỹ thuật đa dạng vừa là cấu kiện của kiến trúc vừa  là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc làm cho chùa độc đáo so với các di tích tín ngưỡng trên vùng Cù lao Phố.

Kể từ khi xây dựng đến nay, chùa Ông đã trải qua nhiều đợt trùng tu, tôn tạo. Đặc biệt, năm 2009 – 2010, di tích được trùng tu lớn. Vòng tường bao quanh và cổng di tích được xây mới. Một số cấu kiện kiến trúc  được bổ sung, thay thế. Vì vậy, những thành tố cấu kết kiến trúc di tích hiện tồn bao gồm những những thành tố không đồng nhất về niên đại và cũng không thuần nhất về phong cách, kiểu thức nghệ thuật. Đó là lẽ tự nhiên của sự bảo tồn trước sự biến chuyển, đổi thay của tự nhiên, xã hội. Đó cũng chính là giá trị lịch sử đánh dấu sự tiến triển của di tích qua nghệ thuật tạo hình, điêu khắc của cư dân, của sự giao thoa văn hóa, của sự phát triển của cộng đồng cư dân một vùng đất đã diễn ra trên  phạm vi Biên Hòa xưa – Đồng Nai nay.

Là một cơ sở tín ngưỡng có niên đại khá sớm, đồng thời với kiến trúc  hiện tồn độc đáo trên vùng đất vốn phát triển sầm uất với tính chất cảng thị lớn của Nam Bộ, chùa Ông – miếu Quan Đế là điểm thu hút nhiều du khách đến tham quan, nghiên cứu. Hằng năm, vào các dịp lễ hội, nhiều người đến chiêm bái, cầu lộc dập dìu cả một mạn nam bờ sông Cù lao Phố.

Chùa Ông đựơc xếp hạng di tích theo quyết định số 04/2001/QĐ – BVHTT của Bộ Văn hóa Thông tin ngày 19 tháng 2 năm 2001.

Comments