19. Loại hình hát kể “Tăm pơt” của người Mạ ở Đồng Nai

Cư dân Mạ ở Đồng Nai có kho tàng văn hóa rất phong phú và sống động. Một trong những loại hình tiêu biểu trong vốn văn hóa dân gian của cư dân Mạ Đồng Nai là thể loại văn thơ truyền miệng: Tăm pơt. Đây là loại hình hát kể đối đáp tùy theo từng hoàn cảnh cụ thể, diễn ra trong cộng đồng. Người Mạ có tâm hồn ca hát nhiệt thành. Họ hát Tăm pơt khi kết bạn, giao duyên, uống rượu cần, lúc lên nương rẫy hay tại nhà đón khách, trong lúc thể hiện tâm tư tình cảm hoặc trong các buổi lễ hội cộng đồng. Tùy theo tính chất hay mục đích mà người hát Tăm pơt thể hiện nội dung hát cho phù hợp. Ví như hát khi kết bạn, chào mời thì lời hát Tăm pơt được thể hiện giữa những người mới quen, giữa chủ và khách. Hát trong lúc giao duyên, tình cảm thì người hát là nam và người đáp là người nữ. Hoặc thi thố, đối kể cùng nhau thì không phân biệt tuổi tác, giới tính, miễn người hát cùng tham gia, đặc biệt trong các buổi lễ hội cộng đồng. Cũng có khi chỉ một nhân vật hát kể về dân tộc, về lịch sử, những điều muốn khuyên dạy con cái qua lời Tăm pơt, khi ấy, người hát đóng vai những nhân vật trong nội dung của lời hát. Có thể nói hát kể đối đáp của người Mạ được diễn xướng bất kỳ nơi đâu. Họ cũng có thể hát một mình hoặc lúc có nhiều người tham gia mà ở đó, những người hát lúc đối, lúc đáp hoặc đóng những vai trong nội dung bài hát.

Trong hát kể Tăm pơt, người Mạ thường đề cập đến lịch sử của dân tộc mình qua trí nhớ của nhiều thế hệ truyền lại, theo cách hát kể của người diễn xướng. Họ ca ngợi về quê hương, xứ sở cộng đồng mình sinh sống, nói về những câu chuyện xưa, những lời khuyên răn của ông bà, kể về những câu chuyện tình ca đẹp đẽ... mà họ lồng trong lời hát theo cách thức, vần điệu có tính ngẫu hứng nhưng không hoàn toàn tự do.

Tăm pơt của người Mạ có nội dung được thể hiện phong phú, đa dạng. Và đặc biệt, tùy theo cách thể hiện mà những người hát làm cho câu chuyện càng thêm sinh động, cuốn hút người nghe. Tăm pơt của người Mạ vừa có tính sử thi cũng vừa có tính dân gian. Qua những người hát, họ vừa thi thố tài năng với nhau, nhắc về lịch sử cộng đồng với những gì họ biết, họ nhận thức và thể hiện theo chủ đề trong một bối cảnh phù hợp nhất định. Những người biết hát Tăm pơt có thể xem họ là những nghệ nhân của lối hát kể đối đáp rất độc đáo.

Những nghệ nhân hát Tăm pơt là những người có trí nhớ tốt, có cách biểu đạt ngữ điệu, lời kể rất hay, thích ứng trong từng nội dung diễn đạt. Mỗi bài hát Tăm pơt khá dài, gồm nhiều câu, mỗi câu mỗi ý được nghệ nhân ứng tác dài, ngắn tùy theo nội dung. Những người tham gia phải có khả năng tiếp thu, ứng tác nhanh và đối đáp giỏi. Đó cũng là một nét độc đáo riêng của loại hình nghệ thuật này.

Ngày nay, người Mạ ở Đồng Nai, số người biết hát Tăm pơt chỉ đếm trên đầu ngón tay. Lớp trẻ đa số hiểu được lời hát Tăm pơt nhưng không biết hát. Điều này có nhiều yếu tố tác động. Hầu hết, những nghệ nhân hát Tăm pơt đều lớn tuổi. Loại hình Tăm pơt đang đứng trước nguy cơ bị mai một ngày càng nghiêm trọng.

Comments